Agatha Christie / Agata Kristi

(15. septembar 1890. - 12. januar 1976.)








Dama Agata Kristi (engl. Agatha Christie; Torki, 15. septembar 1890. - Volingford, 12. januar 1976.) bila je britanska književnica, autor brojnih kriminalističkih romana. Kao najpoznatijeg svetskog pisca misterija, nazivaju je i „kraljicom zločina“.

Tokom svoje književne karijere, koja je trajala više od pola veka, napisala je 79 knjiga, od toga 66 kriminalističkih romana, i više zbirki kratkih priča i drugih dela, koja su prodata do sada u više od dve milijarde primeraka širom sveta i prevedena na više od 50 jezika. Prema „Ginisovoj knjizi rekorda“, najprodavaniji je autor svih vremena. Zabeleženo je da su jedino Biblija i Šekspirova dela doživela veću prodaju od romana Agate Kristi.







Njena drama „Mišolovka“ je premijerno izvedena u Londonu 25. novembra 1952. godine, i to delo je do sada najduže neprestano igran komad u istoriji pozorišta koje je imalo više od 25.000 izvođenja. Proglašena je 2013. godine za najboljeg pisca detektivskih priča, a njen roman „Ubistvo Rodžera Akrojda“ za najbolji krimi roman svih vremena.







Biografija

Detinjstvo i obrazovanje

Agata Meri Klarisa Miler je rođena 15. septembra 1890. godine u kući zvanoj „Ešfild“ u Torkiju, kao kćerka Frederika Alve Milera i Klarise Margaret Miler. Otac je bio američki berzanski posrednik sa samostalnim prihodima, ali je umro kada je Agata imala samo 11 godina, a majka je bila kćerka britanskog vojnog kapetana.

Porodica Miler je, pored Agate, imala još dvoje dece — sina Luja i kćerku Margaret. Oboje su bili stariji od Agate, brat 10, a sestra 11 godina.

Iako odgajana kao hrišćanka, odrasla je u domaćinstvu sa raznim ezoteričnim verovanjima; Agata je, kao i njeni brat i sestra, verovala da je njihova majka Klara vidovnjak sa sposobnošću da vidi „drugu viziju“.





Agatha Christie kao dijete




Iako su u to vreme uglavnom dečaci išli u školu, Agatina majka, koja nije bila konvencionalna, poslala je stariju sestu u školu. Međutim, to isto nije učinila i sa Agatom, za koju je smatrala da je bolje da se školuje kod kuće, te je na sebe preuzela odgovornost da je nauči da čita i piše, kao i da obavlja osnovne aritmetičke operacije. Takođe, majka ju je podučavala muzici, te ju je naučila da svira klavir i mandolinu.

Tokom odrastanja, majka je Agatu ohrabrivala da piše poeziju i kratke priče, a neke od njih su bile objavljene u lokalnim časopisima, ali bez zapaženijeg uspeha. Tokom odmora u Egiptu, napisala je svoj prvi roman, kojeg je porodični prijatelj, Iden Filipot, preporučio njegovom književnom agentu u Londonu, ali nažalost bez uspeha.

U uzrastu od 16 godina, Agata je, kako bi završila školu i stekla prvo formalno obrazovanje, otišla u Pariz na dve godine, gde je studirala pevanje i klavir. Bila je vešt pijanista, ali su je trema i stidljivost sprečili da nastavi karijeru u muzici







Karijera i porodični život

Za vreme Prvog svetskog rata, radila je u bolnici kao medicinska sestra, prema njenim rečima „jedan od najplemenitijih profesija koje da čovek može da radi“. Kasnije je radila u bolničkoj apoteci, što je imalo veliki uticaj na njen književni rad, jer mnoga ubistva u njenim knjigama su izvršena uz pomoć otrova. Godine 1914. udala se za pukovnika Arčibalda Kristija, avijatičara pri Kraljevskim avio trupama. Imali su jednu ćerku, Rozalind Hiks, a razveli su se 1928. godine, dve godine nakon što je Agata otkrila da je muž vara. Njen prvi roman, “Misteriozna afera u Stajlzu”, objavljen je u 1920. godine, a tokom braka sa Arčibaldom, izdala je šest romana, zbirku pripovedaka, te objavila nekoliko kratkih priča u raznim časopisima. U tom prvom romanu, pojavljuje se Herkul Poaro — lik koji se pojavljuje u njena 33 romana, kao i nekoliko desetina kratkih priča.

Nakon što je saznala da je muž vara, zatražila je razvod. Nakon svađe, Arčibald je otišao iz njihove kuće sa ljubavnicom, a Agata je u potpunosti nestala iz javnog života. Njen nestanak je izazvao veliko negodovanje u javnosti, koja se uglavnom sastojala od ljubitelja njenih romana. Nakon obimne potrage, pronađena je nakon jedanaest dana, 19. decembra, nakon što su je prepoznali u jednom hotelu u kom se lažno predstavila.[17] Nikada nije objasnila svoj nestanak, niti razloge, iako su neki lekari smatrali da je patila od psihogene fuge, a mišljenja javnosti o razlozima za njen nestanak i dalje su podeljena.








Kristi se veoma zanimala za arheologiju, a 1930. godine udala se za arheologa Maksa Malovana, sa kojim se zbližila nakon saradnje na arheološkim iskopavanjima. Bili su u braku 46 godina, sve do njene smrti. Često je u svojim pričama koristila postavke koje su dobro poznate, a putovanja sa Malovanom po Bliskom istoku doprinela su da upravo ta regija bude mesto dešavanja u nekoliko njenih romana. Neke od radnji romana, među kojima i radnja romana „Deset malih crnaca“, smeštene su u Torkiju, njenom rodnom mestu, a roman „Ubistvo u Orijent ekspresu“ iz 1934. godine, napisala je u hotelu „Pera Palas“ u Istanbulu, u Turskoj. Godine 1932. Agata je objavila prvi od šest romana pod pseudonimom Meri Vestmakot. Bila je to dobro čuvana tajna, sve do 1949. godine, kada je časopis „Sandej tajms“ otkrio da je gospođa Vestmakot zapravo Agata Kristi.




Pre 124 godine rodjena je najcitanija knjizevnica svih vremena, “Kraljica zlocina” Agata Kristi




Tokom Drugog svetskog rata, Kristi je radila u apoteci u Londonu, gde je stekla znanje o otrovima, koje je iskoristila u kriminalističkim romanima koje je napisala posle rata. Na primer, u romanu „Kod Belog konja“ iz 1961. godine, koristila je talijum kao otrov za ubistvo, a njen opis trovanja talijumom bio je toliko precizan, da je jednom lekaru pomogao da reši slučaj.








Poslednje godine

U čast svojih književnih dela, imenovana je za komandanta Reda britanske imperije 1956. godine, a sledeće godine je postala predsednik „Kluba detektiva“. Godine 1971. dobila je najveće nacionalno priznanje, orden Britanskog kraljevstva, tri godine nakon što je njen muž proglašen za viteza zbog svog rada u arheologiji; bili su jedan od retkih parova u kom su oba partnera stekla titulu zbog sopstvenih zasluga. Od 1968. godine, zbog viteštva njenog supruga, Agatu su nekad akreditovali pod nazivom „Ledi Agata Malovan“ ili „Ledi Malovan“.

Od 1971. do 1974. godine, njeno zdravlje je počelo da se pogoršava, ali nastavila je da piše.

Nedavno su, uz pomoć eksperimenata na tekstovima, kanadski istraživači utvrdili da je Agata možda patila od Alchajmerove bolesti ili neke druge demencije. Umrla je prirodnom smrću, 12. januara 1976. godine, u svojoj kući u Volingfordu, blizu Oksforda, u 86. godini života.








Bibliografija

Knjige Agate Kristi su prodate u više od milijardu primeraka na engleskom jeziku, te u više od milijardu primeraka na 45 drugih svetskih jezika. Njena predstava „Mišolovka“ drži rekord najdužeg prikazivanja u Londonu; prvi je put prikazana 25. novembra 1952. godine, a ukupno je odigrano više od 25.000 predstava. Kristi je napisala preko osamdeset romana i drama, uglavnom detektivskih. U mnogima od njih pojavljuju se njeni najpoznatiji likovi - Herkul Poaro i Mis Marpl. Iako se često poigravala sa konvencijama žanra - jedno od njenih ranijih dela, „Ubistvo Rodžera Akrojda“, sadrži potpuni preokret na kraju - uvek je u knjige postavljala tragove prema kojima su čitaoci mogli i sami da otkriju počinioca.

Većina njenih knjiga i kratkih priča adaptirane su u filmove, neke i više puta. Britanska televizija Bi Bi Si napravila je radijske i televizijske verzije mnogih priča o Poarou i Mis Marpl, a neki glumci, kao što je Dejvid Suše, proslavili su se u detektivskim serijalima zasnovanim na Agatinim knjigama.




Dejvid Suše: Ostajem Agatin Poaro




Dela Agate Kristi


• 1920 — Misterija u Stajlzu (The Mysterious Affair at Styles; prva knjiga u kojoj se pojavljuje Herkul Poaro)
• 1922 — Tajni neprijatelji (The Secret Adversary)
• 1923 — Ubistvo na golf terenu (Murder on the Links)
• 1924 — Čovek u braon odelu (The Man in the Brown Suit)
• 1924 — Poaro istražuje (Poirot Investigates; 11 kratkih priča)
• 1925 — Tajna Dimnjaka (The Secret of Chimneys)
• 1926 — Ubistvo Rodžera Akrojda (The Murder of Roger Ackroyd)
• 1927 — Velika četvorka (The Big Four)
• 1928 — Misterija Plavog voza (The Mystery of the Blue Train)
• 1929 — Zajedno protiv zločina (Partners in Crime; 15 kratkih priča)
• 1929 — Misterija sedam brojčanika (The Seven Dials Mystery)
• 1930 — Ubistvo u vikarijatu (The Murder at the Vicarage; upoznajemo Džejn Marpl)




1930 — Misteriozni gospodin Kvin (The Mysterious Mr Quin; upoznajemo gospodina Harli Kvina)




• 1931 — Sitafordska misterija (The Sittaford Mystery)
• 1932 — Opasnost kod End hausa (Peril at End House)
• 1932 — Trinaest problema (Thirteen Problems; 13 kratkih priča)
• 1933 — Pas smrti i druge priče (The Hound Of Death And Other Stories; 12 kratkih priča)
• 1933 — Lord Edžver umire (Lord Edgware Dies)
• 1934 — Ubistvo u Orijent ekspresu (Murder on the Orient Express)
• 1934 — Parker Pajn istražuje (Parker Pyne investigates; 12 kratkih priča)
• 1934 — Misterija Listerdejl (The Listerdale mystery; 12 kratkih priča)
• 1935 — Tragedija u tri čina (Three Act Tragedy)
• 1935 — Zašto nisu pitali Evansa? (Why Didn't They Ask Evans?)
• 1935 — Smrt u oblacima (Death in the Clouds; poznat i kao Death in the Air)




1936 — ABC ubistva (The A.B.C. Murders)




• 1936 — Ubistvo u Mesopotamiji (Murder in Mesopotamia)
• 1936 — Karte na stolu (Cards on the Table)
• 1937 — Smrt na Nilu (Death on the Nile)
• 1937 — Ćutljivi svedok (Dumb Witness)
• 1937 — Ubistvo u maloj ulici (Murder In The Mews; 4 kratke misterije)
• 1938 — Sastanak sa smrću (Appointment with Death)
• 1939 — Deset malih crnaca (Ten Little Niggers; poznat i kao And Then There Were None, Ten Little Indians)
• 1939 — Ubistvo je lako (Murder is Easy)
• 1939 — Misterija na regati (The Regatta Mystery; 9 kratkih priča)




1939 — Božić Herkula Poaroa (The Christmas of Hercule Poirot)




• 1941 — Zlo pod Suncem (Evil Under the Sun)
• 1941 — N ili M? (N or M?)
• 1941 — 1, 2, cipela se raspala (One, Two, Buckle My Shoe)
• 1942 — Leš u biblioteci (The Body in the Library)
• 1942 — Pet prasića (Five Little Pigs)
• 1942 — Kobni prsti (The Moving Finger)
• 1943 — Problem u Polensi (Problem at Polensa Bay; 8 kratkih priča)
• 1944 — Nulta tačka (Towards Zero)
• 1944 — Iskričavi cijanid (Sparkling Cyanide)
• 1945 — Smrt dolazi na kraju (Death comes as the End)
• 1946 — Rupa (The Hollow)
• 1947 — Herkulovi zadaci (The Labours of Hercules; 12 kratkih priča sa Poaroom)
• 1948 — Ko talas uhvati (There is a Tide; poznat i kao Taken at the Flood)




1948 — Svedok optužbe (Witness For The Prosecution; 8 kratkih priča)




• 1949 — Zla kuća (Crooked House)
• 1950 — Najavljuje se ubistvo (A Murder is Announced)
• 1950 — Tri slepa miša i druge priče (Three Blind Mice And Other Stories; 9 kratkih priča)
• 1951 — Operacija Bagdad (They Came to Baghdad)
• 1951 — Potčinjeni i druge priče (The Underdog And Other Stories; 8 kratkih priča)
• 1952 — Ruka brža od oka (They Do It With Mirrors)
• 1952 — Gospođa Makginti je mrtva (Mrs McGinty's Dead)
• 1953 — Džep pun žita (A Pocket Full of Rye)
• 1953 — Posle sahrane (After the Funeral)
• 1955 — Tika, taka, tak (Hickory Dickory Dock)
• 1955 — Nepoznato odredište (Destination Unknown)
• 1956 — Vašar zločina (Dead Man's Folly)




1957 — U 4.50 sa stanice Pedington (4.50 from Paddington)




• 1957 — Nesreća nevinih (Ordeal by Innocence)
• 1959 — Mačka među golubovima (Cat Among the Pigeons)
• 1960 — Tajna Božićnog pudinga (The Adventure Of The Christmas Pudding; 6 kratkih priča)
• 1961 — Kod Belog konja (The Pale Horse)
• 1961 — Dvostruki greh (Double Sin And Other Stories; 8 kratkih priča)
• 1962 — Napuklo ogledalo (The Mirror Crack'd from Side to Side)
• 1963 — Časovnici (The Clocks)
• 1964 — Karipska misterija (A Caribbean Mystery)
• 1965 — Hotel Bertram (At Bertram's Hotel)
• 1966 — Treća devojka (Third Girl)
• 1967 — Večita noć (Endless Night)
• 1968 — Trnci u prstima (By the Pricking of my Thumbs)
• 1969 — Zabava u Noći veštica (Hallowe'en Party)




1970 — Putnik za Frankfurt (Passenger to Frankfurt)




• 1971 — Nemezis (Nemesis)
• 1972 — Slonovi pamte (Elephants Can Remember)
• 1973 — Vrata sudbine (Postern of Fate)
• 1974 — Rani slučajevi Herkula Poaroa (Poirot's Early Cases; 18 kratkih priča)
• 1975 — Zavesa (Curtain; poznat i kao Poslednji slučaj Herkula Poaroa — napisan u toku Drugog svetskog rata)
• 1976 — Usnulo ubistvo (Sleeping Murder; poznat i kao Poslednji slučaj Gospođice Marpl — napisan u toku Drugog svetskog rata)





Koautor:

• 1931 — (The Floating Admiral) napisala zajedno sa Dž. K. Čestertonom, Doroti L. Sajers i sa drugim članovima Detekšn kluba.




Autor je i brojnih drama koje je napisala obradivši svoje krimi romane, ali je pored toga napisala i nekoliko originalnih drama koje nisu za podložak imale prethodno objavljeni roman. To su:


• 1934 — Crna kafa (Black Coffee) prerađena u roman od strane Čarlsa Ozborna 2000.
• 1937 — Ehnaton (Akhnaton)
• 1952 — Mišolovka (The Mousetrap)
• 1953 — Svedok optužbe (Witness For The Prosecution)
• 1954 — Pukova mreža (Spider's Web) prerađena u roman od strane Čarlsa Ozborna 2000. god.
• 1953 — Svedok optužbe (Witness For The Prosecution)
• 1958 — Presuda (Verdict) prerađena u roman od strane Čarlsa Ozborna 2000. god.
• 1962 — Trojno pravilo (Rule Of Three)
• 1953 — Violinski trio (Fiddlers three)








Dela napisana pod imenom Meri Vestmakot:


• 1930 — Divov hleb (Giant's Bread)
• 1934 — Nedovršeni portret (Unfinished Portrait)
• 1947 — Ruža i tisa (The Rose and the Yew Tree)
• 1952 — Ćerkina ćerka (A Daughter's a Daughter)
• 1956 — Breme (The Burden)





Dela napisana pod imenom Agata Kristi Malovan:


• 1946 — Hajde reci kako živiš (Come, Tell Me How You Live) — putopisi i sećanja
• 1965 — Zvezda nad Vitlejemom (Star Over Bethlehem) — pesme i priče za decu





Dzon Kuran je klasifikovao i organizovao "dokumentarno blago" cak sedamdeset tri rukom ispisane sveske Kristijeve najpre prema zajednickoj tematici.





Ostala dela:


• 1930 — Put snova (The Road Of Dreams) — poezija
• 1973 — Poezija (Poems) — zbirka od 63 pesme
• 1977 — Autobiografija (An Autobiography)










Izvor: wikipedija: story.rs; yesari.ba; kupindo.com; agatha-christie.net; poezijaslika.blogspot.com; knjizara.com; studio-md1.com; novosti.rs; mladinska.rs; novaknjiga.com; pinterest.com;